Waarom het schilderij restaureren?

Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck, detail voor behandeling

Voor zover opgetekend, kreeg het portret nooit eerder een behandeling. Hierdoor veronderstelde men dat het sinds de 17e eeuw niet meer door restaurators onder handen was genomen (1). Het uitzicht van het schilderij en de vernislagen geven echter aan dat het voor het laatst in de 19e eeuw werd behandeld.

Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck, voor behandeling

Het vernis – gemaakt van natuurlijk materiaal, waarschijnlijk dammar of mastiek - kon er na al die jaren niet anders dan er wat verkleurd en mat uitzien. Maar de verkleuringen wijzen er ook op dat de vernis ongelijkmatig is aangebracht. Zo lijkt de sluier aan de rechterkant bijvoorbeeld veel feller doordat de vernislaag er dunner en minder verkleurd is. Een grijsachtige pigmentlaag die de vorige restaurator over de witte sluier aanbracht om wellicht de originele roomwitte kleur wat af te zwakken, versterkt de vlekkerige verschijning.

Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck, detail voor het verwijderen van het vernis	Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck, microfoto gemaakt voor het verwijderen van het vernis

Bij de vorige restauratie werd zelfs het allerkleinste verfverlies – vaak niet groter dan een losgekomen hoekje van een barst in de verflaag – uitgebreid geretoucheerd. Deze retouches waren bovendien donkerder geworden. De roodbruine vlekjes op Margaretha’s jukbeen kunnen bijvoorbeeld gemakkelijk aanzien worden als puistjes op de huid. Andere erg zichtbare retouches zijn de bruine vlekken op het grijze bont, die miniem verfverlies en opengebarsten scheuren in het originele schilderij moesten verdoezelen.

Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck, detail voor het verwijderen van het vernis	Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck, microfoto gemaakt voor het verwijderen van het vernis

Door de jaren heen hebben zich bovendien heel wat voornamelijk kleine vervuilingen/ afzettingen op het verfoppervlak vastgezet die een verfijnd werk als dit erg ontsieren. Zo zaten er een paar donkere vlekjes op het linkerooglid van Margaretha.

Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck, microfoto voor de behandeling	Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck, microfoto voor behandeling, extra vergroot

Dankzij deze vergroting zien we dat slechts één vlekje, midden op het ooglid, een herstelling is van verfverlies. Daarboven vinden we een stukje donkerbruin materiaal (dat duidelijk op het oppervlak en over de oude barstjes in de verf zit). Naar de ooghoek toe vult wat donker geworden vernis een kleine deuk in het verfoppervlak.

	Verspreid over het verfoppervlak zaten allerlei spatjes donkergroene verf die er wellicht terechtgekomen zijn tijdens de herinrichting van een kamer, en ook hier en daar wat plekjes in bladgoud. Deze weliswaar minieme onvolkomenheden gaven het schilderij een minder fraai uiterlijk. Ze deden het model er ouder en vermoeider uitzien dan men van haar 33 jaar zou verwachten.
Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck, microfoto voor de behandeling

(1) Rapport toestand van 10 april 1967 ondertekend door A. Janssens de Bistohoven, V. Vermeersch en C. Leegenhoek. Dossier over het schilderij in het Groeningemuseum, Brugge.