go back

Uitvinding van het bepalen van de lengtegraad Het onderwerp van de gravure is eerbetoon aan de uitvinding van de geleerde navigatoren uit de vijftiende eeuw die het mogelijk maakte voor boten op volle zee hun positie te berekenen vanuit het imaginaire dubbele netwerk van meridianen en parallellen. De navigatoren uit de vijftiende eeuw erkenden dat de as van een magnetische naald niet te vinden is in de meridiaan van de plaats. Men weet ook dat de declinatie een hoek is die het verticale plan, dat loopt door de polen van de naald, anders gezegd de magnetische meridiaan, met de geografische meridiaan maakt. Dit wordt verwoordt in het onderschrift: « de lengtegraden van de aardbol zijn ontdekt uitgaande van de declinatie van het magnetische noorden. Vaak geeft een kleine afwijking, naar de ene of andere kant, van de gemagnetiseerde naald, Plancius de mogelijkheid om te berekenen in welke richting de haven zich bevindt. » Petrus Plancius of Pieter Platevoet (1552-1622) is een astronoom, cartograaf, geograaf en overtuigd predikant. Hij is een autoriteit op het gebied van kompasafwijkingen en brengt onder meer de zuidelijke sterrenhemel in kaart. De techniek betekent al een grote vooruitgang voor plaatsbepaling op volle zee, maar de nauwkeurigheid ervan is tot ver in de achttiende eeuw nog een probleem. Breedtebepaling daarentegen aan de hand van het sterrenstelsel is al in de vijftiende eeuw bij de Portugezen bekend, en eeuwen eerder gebruiken de Arabieren al de kamal voor de breedtebepaling. De poolster staat aan de Noordpool recht boven de waarnemer, dus in een waarnemingshoek van 90º ten op zichte van de horizon. Aan de evenaar staat hij net boven de horizon, dus een waarnemingshoek van 0º. Door het meten van de hoek kon dus tijdens de nacht op het noordelijke halfrond de breedtegraad worden bepaald met behulp van de poolster. Op het zuidelijke halfrond, waar de Poolster nooit te zien is, en overdag, kan de hoogte van de zon als zij op haar hoogste punt staat worden gebruikt. Met behulp van tabellen wordt de meting omgerekend naar een breedtepositie. Met hoekmeetinstrumenten als kwadrant, zeeastrolabium, jakobsstaf of sextant kan overdag de hoogte van de zon of tijdens de nacht van de Poolster worden gemeten. Op het achterdek van het schip maakt een man met behulp van een kwadrant deze meting, die ook bekend staat als «schieten op de zon». De bepaling van de lengtepositie kon worden berekend aan de hand van de kompasvariatie (declinatie). Het verschil tussen het magnetische noorden en het geografische noorden wordt op verschillende lengteposities als kompasvariatie waargenomen. Plancius heeft hiervoor tabellen gemaakt. Op volle zee werd de plaatselijke variatie berekend uit het verschil tussen de ochtendpeiling van de plaats van opkomst van de zon en de avondpeiling van de plaats van ondergang van de zon.