home
 


Het hoogaltaarretabel van de Antwerpse Sint-Michielsabdij was dus niet alleen in vormelijk en artistiek opzicht een bemerkenswaardige realisatie. Ook het iconografische programma vertoont een opvallende gelaagdheid. De opdrachtgever, abt Irsselius, heeft ongetwijfeld de hand gehad in het belangrijke aandeel van de orde-gerelateerde iconografie. Maar mogelijk is het uitzonderlijke karakter van het geheel ook te danken aan de ontwerper van het geheel.

Volgens de overlevering, helaas zijn er geen documenten bewaard die deze stelling kunnen staven, zou het om niemand minder dan Peter Paul Rubens gaan. Dat Rubens niet alleen altaarstukken leverde maar tevens ontwerpen voor hun kleinarchitecturale omlijsting en sculpturale opluistering is een vaststaand gegeven. Een gedocumenteerd voorbeeld hiervan is het voormalige hoogaltaar van de Brusselse Onze-Lieve-vrouw-ter-Kapellekerk, nu heropgebouwd in de parochiekerk van Sint-Joost-ten-Node (1617). Het werd mede dankzij de vrijgevigheid van aartshertogin Isabella opgetrokken en gaat het Antwerpse voorbeeld enkele jaren vooraf.






Voormalig hoogaltaarretabel van de Brusselse
O.-L.-Vrouw-ter-Kapellekerk, 1617, nu in de
parochiekerk van Sint-Joost-ten-Node
(copyright Valérie Herremans)



De toeschrijving aan Rubens van het retabelontwerp wordt kracht bijgezet door het feit dat geschilderde modelli van zijn hand voor twee van de bekronende sculpturen bestaan. Deze prachtige olieverfschetsen stellen Sint-Michiel en de H. Norbertus voor.




St. Michiel, gravure van Petrus Clouet
naar de olieverfschets van P. P. Rubens
(copyright prentenkabinet Antwerpen)
St. Norbertus, P. P. Rubens,
privécollectie (copyright Christie’s Londen)


Zij worden in buitenlandse privécollecties bewaard. Ook de originaliteit en het doorwrochte, italianisante karakter van de kleinarchitecturale vormentaal lijken in de richting van de meester te wijzen. Het zijn immers precies deze kenmerken die het vroegere Brusselse voorbeeld tot een determinerend sleutelwerk van de Zuid-Nederlandse retabelbouwkunst maken.

Van deze baanbrekende Brusselse realisatie is tevens met zekerheid bekend dat de Antwerpse beeldhouwer-architect Hans van Mildert (1588-1638), een vertrouweling van Rubens, de constructie en de sculpturen uitvoerde. In de literatuur bestaat er, hoewel hierover evenmin archivalische gegevens voorhanden zijn, een consensus dat dit voor hoogaltaarretabel van de Sint-Michielsabdij evenzeer zou het geval geweest zijn. Deze kans is reëel, aangezien er in Antwerpen weinig andere ateliers in deze periode actief waren die zulke belangrijke opdrachten konden uitvoeren.