Röntgenfoto’s en pentimenti

Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck, detail van röntgenfoto.

De precisie van de ondertekening van Margaretha’s gelaat die via infraroodreflectografie werd vastgelegd en de perfect berekende geometrie van het uiteindelijke werk, zouden kunnen leiden tot de veronderstelling dat van Eyck op voorhand al de kleinste details van het portret had uitgewerkt. De röntgenfoto in vergelijking met de infraroodbeelden toont echter dat hij in feite allerhande aanpassingen heeft doorgevoerd tijdens het schilderen zelf.

Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck.	Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck, röntgenfoto.

Röntgenstralen gaan dwars door het hele object en niet enkel door het verfoppervlak. Daardoor wordt de structuur van het houten paneel en de gemarmerde afwerking op de achterkant ook vastgelegd. De dikke vermiljoenspatten zijn ondoordringbaarheid voor röntgenstralen, waardoor zij als grijze vegen op de radiogram zichtbaar zijn. Dit bemoeilijkt uiteraard de leesbaarheid van de röntgenfoto’s.

Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck, detail van een digitaal infraroodreflectogram.	Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck, detail van de röntgenfoto.

De röntgenopname bevestigt dat van Eyck reeds de witte verf van de doek van Margaretha aan het aanbrengen was, toen hij besloot dat de hoorntjes van haar haar langer moesten worden dan wat op de ondertekening was aangeduid. Dat de loodwitte verf van de haardoek rond haar rechterwang voor de röntgenstralen ondoordringbaar is, kan voortvloeien uit het feit dat hij in verschillende lagen naar deze belangrijke contour toe werkte. Een andere mogelijkheid voor de dikke verf is dat hij de haardoek eerst volgens de vooraf geschetste positie van de geplooide rand van de stof begon te schilderen, en daarna pas van gedacht veranderde.

Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck, detail van een digitaal infraroodreflectogram.	Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck, detail van de röntgenfoto.

De vluchtig aangebrachte witte penseelstreken rond Margaretha’s oor duiden erop dat het oorspronkelijk bedekt zou blijven, zoals ook de ondertekening suggereert. Het is moeilijk in te schatten hoe in dit geval het geheel er zou hebben uitgezien, terwijl de hoorntjes volledig zichtbaar.

Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck, detail van de röntgenfoto.

Meermaals ondergingen de plooien en randen van de haardoek aanpassingen. Aan de linkerkant van het portret liep de witte verf verder naar links door, net als de rode verf op haar mouw.

	Omdat rode pigmenten bijna doorzichtig zijn voor röntgenstralen en de decoratie op de achterkant het beeld verstoort, is deze aanpassing enkel zichtbaar als je het verfoppervlak, vooral langs de randen van de barsten in de zwarte verf van de achtergrond, van heel dichtbij bekijkt. Aan de rechterkant verschijnt een driehoekig stukje hoofddoek tussen de huidige afhangende plooien.
Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck, microfoto voor de restauratie.

De verwijdering hiervan was belangrijk voor het puntige effect van de romige witte hoofddoek op de dieprode japon. Even belangrijk voor het ontwerp is de overschildering van het fijne witte ondergoed langs de hals van Margaretha. Uit andere gelijkaardig geklede dames op Nederlandse schilderijen uit deze periode blijkt nochtans dat dit stukje stof dat tussen de huid en de bonten voering van de japon gedragen werd, gewoonlijk wel afgebeeld werd. Mocht het toch zichtbaar gebleven zijn, dan zou dit extra wit het effect van de haard teniet gedaan hebben.

Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck, detail van een digitaal infraroodreflectogram.	Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck, detail van de röntgenfoto.

De wellicht opmerkelijkste aanpassing van allemaal is de toevoeging van Margaretha’s handen, die ze gekruist en voorzichtig op het overgeslagen deel van haar rok laat rusten. Ze lijken te klein door de lange, zware mouwen maar ook doordat het lijkt alsof ze door de omlijsting afgesneden zijn. Het blijft een raadsel welke pose van Eyck oorspronkelijk in gedachten had voor zijn vrouws armen. Zowel infrarood- als röntgenfoto’s duiden op een driehoekige ruimte tussen de mouw en de riem. In dit geval zou ze haar armen verder uit elkaar hebben gehouden en haar handen zouden misschien niet meer binnen de omlijsting passen. In de fase van de onderschildering beslist hij al om ze toch te schilderen. Ze werden namelijk bovenop de eerste rode verflagen in zwart geschetst en daarna in dezelfde vleeskeurige tinten als van haar gelaat geschilderd. De transparantie van de bovenste verflagen die sterker wordt naarmate de tijd verstrijkt, zorgt er nu voor dat de rode onderlagen zichtbaar worden, vooral op de fijn geschilderde verste hand en de bonten manchet.

Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck, microfoto van Margaretha’s rechterduim.	Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck, detail.

De uitbreiding van de geplooide rand van de hoofddoek over de zwarte achtergrond aan de bovenkant zou beschouwd kunnen worden als een pentimento, maar dat is het niet. Dit detail kan evengoed opzettelijk zo geschilderd zijn om de gaasachtige, fijne textuur van de stof weer te geven.