Het sprekende portret

Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck. Detail

Het is Margaretha zelf die op 33-jarige leeftijd in de inscriptie op de omlijsting aankondigt "Mijn echtgenoot Jan heeft me op 15 juni 1439 voltooid’. Naar hedendaagse normen is ze geen schoonheid, maar heeft duidelijk een sterke persoonlijkheid. Haar meisjesnaam is niet gekend, doch het lijkt erop dat ze uit een familie van redelijk hoog aanzien kwam, vergelijkbaar met die van haar echtgenoot Jan. Ze draagt dure kleren, zeker geen kleren die je van de vrouw van een ambachtsman-schilder zou verwachten. Ze kreeg meerdere kinderen en overleefde haar echtgenoot met wel vijftien jaar of meer en zette waarschijnlijk zijn atelier voort na zijn dood (1).

Van Eyck gebruikte een aantal technieken om dit levendige en sprekende portret van zijn vrouw te maken. Net als bij vele andere van zijn portretten, richt hij de aandacht op het hoofd door het in verhouding groter dan het lichaam te schilderen. Zijn meesterlijke kennis van het gezicht van zijn vrouw komt niet alleen tot uiting in de schaduw die hij haar linker slaap, wang en kaak geeft maar vooral door de plaatsing en weergave van haar oor. Haar neus heeft hij echter wat meer in profiel gezet in vergelijking met de rest van haar gezicht (2). Iets wat hij trouwens wel in meerdere portretten deed. Zo vestigde hij niet gewoon de aandacht op een herkenbare gelaatstrek maar wou hij misschien ook door een verschuivend gezichtspunt onbewust een indruk van beweging opwekken bij de toeschouwer.

Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck. Microfoto van haar rechteroog.	Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck.Microfoto van haar linkeroog.

Haar karakter spreekt vooral uit haar oplettende blauwgrijze ogen waarin van Eyck rond de pupil ook de waarheidsgetrouwe overgang naar kastanjebruin afbeeldt. Wanneer we ze afzonderlijk bestuderen, blijkt dat haar rechteriris groter is dan haar linker. Dit is geen schoonheidsfoutje in haar gezicht of het schilderij maar eerder een bewijs dat de schilder bereid was om de werkelijkheid wat te verbuigen om zijn werken levendiger te maken..

Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck. Macrofoto van haar linkerwenkbrauw.	Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck. Macrofoto van haar haar.

Een klein schoonheidsfoutje dat hij wel naar waarheid schilderde, vindt u in haar linkerwenkbrauw. Op het eerste gezicht zou men denken dat deze wenkbrauw niet doorloopt wegens schade aan het schilderij. Vergroot zien we echter dat van Eyck met opzet een onderbreking inlaste tussen de fijne roodbruine haartjes. Waarschijnlijk had Margaretha een klein litteken of had ze als typische roodharige gewoon onregelmatige wenkbrauwen. Het rossige haar rond de hoorntjes was waarschijnlijk geen echt haar maar er wordt wel verondersteld dat het haar natuurlijke haarkleur benadert.

	Nu het vergeelde vernis van het schilderij verwijderd is, heeft Margaretha weer haar koele rozige en typisch noordelijke teint. Haar neus kreeg op de zijkant rozige arceringen om hem zijn vorm te geven. De lichte blos rond de zijkant van haar kin werd dan weer gepointilleerd met vlekjes kleur.
Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck. Macrofoto van de zijkant van haar neus.

Uitvergroot wordt haar dunne mond bijna sensueel dankzij de penseelstreek donkerroze waar haar twee lippen elkaar ontmoeten.

Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck. Macrofoto van haar kin.	Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck. Macrofoto van haar lippen.

(1) Zie catalogusentry in L. Campbell, M. Falomir, J. Fletcher en L. Syson, Renaissance Faces. Van Eyck to Titian, tent.cat., National Gallery. Londen 2008,p. 180 en p. 43.

(2) Meer info over vervorming in Renaissance portretten om gelijkenis te benadrukken, zie L. Campbell, Renaissance Portraits, New Haven and London 1990, pp. 9–12.