home
 

Het geheim van Jan van Eyck 

De kunst van Jan van Eyck heeft door de eeuwen heen grote bewondering geoogst. Men heeft zich altijd verwonderd over zijn nauwkeurige toets en de intense kleuren van zijn schilderijen. Deze kenmerken van zijn kunst werden vaak toegeschreven aan het gebruik van olieverf. Giorgio Vasari - een Italiaanse kunstenaar en auteur van Le vite de’ più eccelenti pittori, scultori e architettori (1550/1558)  – schreef uit bewondering voor Jan van Eyck zelfs de uitvinding van de olieverf aan hem toe. Jan van Eyck zou volgens Vasari de samenstelling strikt geheim hebben gehouden en slechts bij hoge uitzondering aan Rogier van der Weyden en de Italiaanse kunstenaar Antonella da Messina, die daar speciaal voor naar de Lage Landen was gereisd, hebben prijsgegeven.

Dit verhaal vormt het begin van de mythe rondom Jan van Eyck en de olieverfschilderkunst, die lange tijd de literatuur over de schilder heeft gedomineerd. Inmiddels is bekend dat in de 12e eeuw al werd geschilderd met olieverf. Van Eyck kan dus de uitvinder van de techniek niet zijn geweest. Toch vertoont de kunst van Van Eyck ten opzichte van zijn voorgangers zulke grote verschillen, dat het zeer interessant is na te gaan wat Van Eyck nu eigenlijk anders deed dan zijn voorgangers. 

Tot en met Van Eycks tijd werd voornamelijk met temperaverf gewerkt. Deze verf is gemaakt van natuurlijke kleurstoffen, afkomstig van planten en mineralen, vermengt met eigeel en water. Deze verf is zacht van kleur en opaque. Olieverf daarentegen bestaat uit pigmenten vermengt met (meestal) lijnzaadolie. Dit gaf de oude, veelgebruikte pigmenten een stralende glans. Bovendien was de verf op oliebasis, in tegenstelling tot de temperaverf, transparant en dus door licht doordringbaar.

Toen de olieverf eenmaal haar intrede in de kunst deed, behoorde de temperaverf niet onmiddellijk tot het verleden. Kunstenaars combineerden de twee technieken. Van Eyck daarentegen gebruikte alleen olieverf. Bovendien buitte Van Eyck de transparantie van de verf uit. Hij gebruikte meerdere dunne lagen verf, die hij van licht naar donker aanbracht, waardoor de kleur nog intenser werd. Dit effect werd nog eens versterkt door de witte kalklaag die ter isolatie tussen het paneel en de verf werd aangebracht. Door de weerkaatsing van de kleuren op de witte onderlaag ontstaat een diepe kleurenglans.

Deze analyse van Van Eycks werkwijze verklaart echter niet volledig de bijzonderheid van de kunstwerken van Jan van Eyck. De grote gedetailleerdheid en de bijzondere uitstraling van de schilderijen zouden nooit kunnen worden bereikt zonder het grote vakmanschap van de kunstenaar. Jan van Eyck wist in zijn kunst bij uitstek de mogelijkheden van een relatief nieuwe techniek te combineren met uitzonderlijke talent, gevoel voor detail en observatievermogen. Het is de combinatie van deze kwaliteiten die Van Eycks schilderijen zo uniek maken.