home
 


Het hoogaltaarretabel van de Antwerpse Sint-Michielsabdij is in alle opzichten een bijzondere realisatie. Niet alleen het altaarstuk is een opmerkelijk kunstwerk, ook de drie beeldhouwwerken, de kleinarchitecturale omlijsting en het iconografische programma van het geheel bekleden een opmerkelijke plaats in de kunstgeschiedenis.
De portiek determineert het vormschema van het zeventiende-eeuwse retabel. De gangbare bekroning van het pijlersysteem bestaat uit een gebroken fronton waartussen zich een nis bevindt. Hierin staat een sculptuur waarvan de grootte zich verhoudt tot de hoogte van de nis.




Voormalig hoogaltaarretabel van de Antwerpse Sint-Michielsabdij in de Sint-Trudokerk te Zundert
detail portiek
(copyright Valérie Herremans)



Het voormalige hoogaltaarretabel van de Antwerpse Sint-Michielsabdij bezit echter een totaal verschillende opstand. De portiek ondersteunt een driehoekig fronton. Hierdoor kunnen, conform het antieke acrotermotief, drie monumentale vrijstaande sculpturen het geheel op imposante wijze bekronen.

De vormentaal die bij de opbouw van het geheel gebruikt wordt, geeft blijk van een grondige kennis en assimilatie van de eigentijdse italianisante architectuur die beheerst werd door de verworvenheden van het zogenaamde post-michelangeleske maniërisme. Dit bestond uit de navolging van de “anti-klassieke” toepassing van klassieke architecturale motieven die door Michelangelo (1475-1564) in Italië geïntroduceerd was. Motieven die hierbij aansluiten zijn het gebruik van de combinatie van een zuil en een vierkante pijler in het zuilensysteem, de doorbreking van het entablement over de volledige breedte van de portiek en de applicatie van een stuk lijstwerk in de vorm van een vooruitspringende segmentboog ter hoogte van de onderregel van het fronton.

Ook het iconografische programma mag uitzonderlijk genoemd worden. Het meest voorkomende inhoudelijke schema dat we in de zeventiende-eeuwse retabelbouwkunst kunnen aantreffen, staat in het teken van de patroon van het altaar, de heilige aan wie het gewijd is. In het geval van het hoogaltaar is dit de kerkpatroon. Een instructieve, geschilderde voorstelling van een tafereel uit het leven van de heilige wordt hierbij gecombineerd met een beeldhouwwerk van diezelfde heilige, opgesteld in de bekronende nis. Aan weerszijden van deze nis bevindt zich doorgaans een gebeeldhouwd engelenpaar dat de altaarpatroon al zittend op de uiteinden van het gebroken fronton de nodige eer bewijst.





detail H. Michael
(copyright Valérie Herremans)

Niets van dit alles vinden we bij het hier besproken retabel terug. Het enige element uit dit programma dat wél aanwezig is, is de sculptuur van de kerkpatroon, Sint-Michiel, hier staand op de linker hoek van het driehoekige fronton. Het zijn echter de Madonna met het Kind Jezus die zich in het centrum van de bekroning bevinden.


detail H. Maagd
(copyright Serge Landuyt)








De reden waarom Maria hier zo prominent aanwezig is, is wellicht tweeërlei. Enerzijds is bekend dat zich onder het hoogkoor, waar het retabel opgesteld stond, een crypte bevond met een altaar gewijd aan de H. Maagd. Anderzijds is de Madonna tevens de ordepatrones van de premonstratenzers. Dat in de iconografie van het retabel de identiteit van de norbertijnenorde wordt beklemtoond, blijkt ook uit de sculptuur van de H. Norbertus die als pendant van de kerkpatroon de H. Maagd op het fronton begeleidt. De aanwezigheid van een volplastische, meer dan levensgrote sculptuur van een ordestichter is uitzonderlijk in de Zuid-Nederlandse barokke altaaropluistering. Het illustreert andermaal het buitengewone karakter van dit totaalkunstwerk.







detail H. Norbertus
(copyright Serge Landuyt)




Het thema van het altaarstuk, de Aanbidding, dat evenmin aansluit bij het traditionele iconografische programma dat de altaarpatroon centraal stelt, vinden we daarentegen regelmatig terug op het zeventiende-eeuwse altaar, en wel bij hoogaltaren en sacramentsaltaren. In tegenstelling tot wat hier het geval is, wordt het tafereel normaliter begeleid door een gebeeldhouwde voorstelling van Christus en/of God de Vader in de bovenbouw van de portiek. Het is een onderwerp dat aansluit bij de functie die deze altaren niet alleen als offertafel maar ook als bewaarplaats van het H. Sacrament vervullen. De Aanbidding kan in dit eucharistische perspectief als een exemplum of aanschouwelijke illustratie gelezen worden van de verering die de gelovige voor het H. Sacrament, waarin de mensgeworden zoon van God waarachtig aanwezig is, dient te betonen.