De rode jurk van Margaretha

Detail van Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck, na het schoonmaken en restauratie

Margaretha is gehuld in een kostbare rode wollen jurk, gevoerd met grijs bont, waarschijnlijk eekhoornbont. De dieprode kleur, die prachtig bewaard werd, is opgebouwd uit verschillende lagen verf. Over de witte krijtgrondering werd een dunne laag met in gekookte lijnzaadolie gebonden rood vermiljoen aangebracht (vastgesteld a.d.h.v. GC-MS). Dit was naar alle waarschijnlijkheid een effen, vormeloze laag die met de ruwe borstel werd aangebracht. De brede stroken zijn duidelijk zichtbaar op de röntgenfoto's, vooral aan Margaretha's handen die over de rode onderlaag werden geschilderd.

Detail van de röntgenfoto van Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck.

Op sommige plaatsen werd de rode onderlaag te ver doorgetrokken en kwam ze op het lijst terecht (nu zichtbaar aan de kleine beschadigingen).

Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck, macrofoto van de onderste rand	Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck. Onderste deel van de dwarsdoorsnede van het verfmonster van de onderkant van de rode jurk.

Over deze rode onderlaag werden de plooien van de jurk gemodelleerd met een karmijnrood glacis. Jammer genoeg brak het kleine verfmonster – dat werd genomen van de beschadigde onderkant – tussen de onderlaag en de erop aangebrachte verflagen.

Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck. Bovenste deel van de dwarsdoorsnede van het verfmonster van de onderkant van de rode jurk.	Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck Bovenste deel van de dwarsdoorsnede van het verfmonster van de onderkant van de rode jurk. Gefotografeerd in ultraviolet licht.

De onderste laag van het bovenste deel van de dwarsdoorsnede bestaat evenwel uit een grijze verf samengesteld uit beenzwart en loodwit. Rekening houdend met het feit dat dit monster genomen werd aan het raakpunt tussen schilderij en lijst, gaat het hier waarschijnlijk om een overlapping met de grijzig gemarmerde lijst. Dit zou meteen ook bewijzen dat de lijst op hetzelfde moment als het schilderij geschilderd werd. We onderscheiden drie lagen rode lak in de doorsnede. Ze zijn het duidelijkst zichtbaar in ultraviolet licht. Mogelijks bevindt er zich nog een kleine hoeveelheid loodwit in de onderste laklaag, waardoor deze meer dan de andere rode lagen oplicht. Het sterkst licht echter de vernislaag tussen de laatste en voorlaatste laklaag op. Misschien is deze aangebracht om de kleuren te verzadigen vooraleer de laatste hand aan het schilderij werd gelegd. Op andere plaatsen blijft dit vernis vermoedelijk over als deklaag (link naar de pagina over de behandeling).

Een HPLC-analyse onthult dat de lak twee afzonderlijke kleurstoffen bevat. Het hoofdbestanddeel is kermes van de schildluis Kermes vermilio Planchon (duurste rode verfstof), maar er is ook wat meekrap aanwezig (verfstof afkomstig van de plant Rubia tinctorum L). Zijn typische weerkaatsing in ultraviolet licht is te zien in deeltjes van de doorsnede. Hoewel de GC-MS analyse bevestigde dat de glacislagen gebonden werden door dezelfde gekookte lijnzaadolie als de onderschildering, ontdekte een FTIR ook proteïne. Dit wijst erop dat één van de kleurstoffen gebruikt om de rode lak te maken, hoogstwaarschijnlijk de meekrap, uit rafels rood geverfde wol gewonnen werd (1).

Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck, macrofoto van de rode jurk waarop verbleekt ultramarijn zichtbaar is in de donkerste schaduwen.	Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck, macrofoto van rechtermouw met uitgesmeerde glacislagen van rode lak.

Om de schaduwen donkerder te maken, voegde van Eyck een vleugje beenzwart en natuurlijk ultramarijn toe. De diepste vouwen kregen bovendien een extra laatste penseelstreek ultramarijn. Jammer genoeg is het rijke paarsblauwe pigment gedegenereerd en verbleekt, een regelmatig voorkomend fenomeen in schilderijen van van Eyck (waaronder ook het werk Man met de rode tulband) waardoor het originele effect verloren is gegaan. Uitvergroot zien we dat Van Eyck de kleverige verf met zijn vingers of handpalm uitsmeerde om gelijkmatige glacislagen te krijgen (2).

Rechts van Margaretha's hals, daar waar het bont de sluier raakt, zit er een S-vormige rode vezel in de verf van het bont. Misschien wel een vezel van haar rode wollen jurk die op het doek terechtkwam toen ze voorover boog om haar portret te inspecteren?

Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck, microfoto van de bonten voering.

(1) Meer info over grondstoffen en processen voor het vervaardigen van pigmenten voor verfstoffen, zie J. Kirby, ‘The Identification of Red Lake Pigment Dyestuffs and a Discussion of their Use’, National Gallery Technical Bulletin, 17, 1996, blz. 56–80.

(2) Veel schilders smeerden glacislagen en andere verflagen met hun vingers of een vod uit. Voorbeelden vindt u in J Dunkerton en R. Billinge, Beyond the Naked Eye, National Gallery, Londen 2005, blz. 48, 58–9. Voor uitgesmeerd lakvernis over een volledig rood gordijn, in dit geval bewerkstelligd met een doek, zie J. Dunkerton, ‘The Technique and Restoration of ‘The Virgin and Child Enthroned, with Four Angels’ by Quinten Massys’, National Gallery Technical Bulletin, 29, 2008. blz. 60–75.