De ondertekening

Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck, detail van een digitaal infraroodreflectogram

Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck, detail van een digitaal infraroodreflectogram

Onderzoek met infraroodreflectografie wees op een gedetailleerde ondertekening van Margaretha’s hoofd en hoofdtooi, maar met slechts een eenvoudige tekening van het onderste stuk van het portret, dat ogenschijnlijk in een later stadium verder werd uitgewerkt. Van Eyck maakte de ondertekening met een kwast en een vloeibaar medium. De contouren zijn soms vrij breed en losjes aangebracht, zoals de lijnen die de opgeplooide hoeken van haar haartooi aangeven, alsook de lijnen die suggereren dat de hoek van de stof oorspronkelijk de rondingen van haar rechterwang moest volgen.

Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck, detail van een digitaal infraroodreflectogram

De schaduw in van haar gezicht is met een uiterst fijne en dichte arcering en met grote finesse voorbereid. Een precisie die bijna kan tippen aan de schaduw in van Eycks portretstudie in zilverstift op papier van een Kardinaal, meestal geïdentificeerd als Niccolò Albergati (Kupferstich-Kabinett, Staatlische Kunstsammlungen, Dresden). Van Eyck heeft deze tekening, met aantekeningen over de te gebruiken kleuren, vermoedelijk gemaakt om een portret van Kardinaal te kunnen vervaardigen (Kunsthistorisches Museum, Wenen), als deze niet langer voor hem kon poseren (1). Dit is uiteraard niet het geval geweest bij zijn echtgenote Margaretha van Eyck.

Naast de vermoedelijke wijziging in de hoek van de witte stof, duiken er diverse verschillen op tussen de ondertekening en de verflagen. De diagonale lijnen die over haar oor geschetst zijn, suggereren dat van Eyck die oorspronkelijk wou bedekken. De ‘hoorntjes’ van opgerold haar waren eerst kleiner getekend dan ze uiteindelijk zijn geschilderd en haar ogen (vooral het linker) werden hoger getekend. De ondertekening lijkt zowel in techniek als in de tijdens het schilderen doorgevoerde aanpassingen sterk op die van het hoofd (weliswaar op kleinere schaal) van de vrouw van Giovanni(?) Arnolfini in het Portret van Arnolfini en zijn vrouw. In dit geval werden de ogen echter meer naar boven verschoven (2).

Jan van Eyck, Het portret van Arnolfini en zijn vrouw, 1434. Digitale infraroodreflectogram.

(1) Zie T. Ketelsen, I. Reiceh, O. Simon, and S. Merkel, ‘New information on Jan van Eyck’s portrait drawing in Dresden’, The Burlington Magazine, CXLVII, 2005, pp. 170–5.

(2) Voor de ondertekening van het Portret van Arnolfini en zijn vrouw, zie R. Billinge en L. Campbell, ‘The Infra-Red Reflectogram of Jan van Eycks’s “Portrait of Giovanni Arnolfini and his Wife”’, National Gallery Technical Bulletin, 16, 1995, blz. 47-60 en ook R. Billinge, ‘Examining Jan van Eyck’s Underdrawings’ in S. Foister, S. Jones and D. Cool (eds), Investigating Jan van Eyck, Turnhout 2000, pp. 80-96.