home
 

De Heilige Familie

Ambrosius Benson, Heilige Familie, 1527. Groeningemuseum Brugge Zoals reeds vermeld, vertoont de Heilige Familie op vlak van compositie grote overeenkomsten met een werk met hetzelfde thema van Andrea Del Sarto in de Hermitage in Sint-Petersburg Hermitage in Sint Petersburg. In detail wijkt Bensons werk echter af van dat van de Florentijnse meester. Jezus, die in het schilderij van Benson is gekleed in een doorschijnende voile en met gevouwen armpjes neerknielt tegen zijn moeders knie, wordt in het schilderij van Del Sarto in volle beweging, hangend over zijn moeders knie en spelend met een banderol afgebeeld. Ook Johannes, die in Bensons schilderij stilstaat en Jezus aankijkt, staat in het schilderij van Del Sarto in een beweegelijke houding. Jozef is in het schilderij van Del Sarto iets lager geplaatst, terwijl Maria niet naar Jezus maar naar Johannes kijkt.
Ook Caritas van Del Sarto (National Gallery, Washington) vertoont grote overeenkomsten in compositie met zowel de Heilige Familie uit Brugge als die uit Sint-Petersburg. Het schilderij beeldt een vrouwenfiguur met drie jongetjes uit. Röntgenonderzoek heeft uitgewezen dat op de plaats van het achterste jongetje eerst het hoofd van Jozef was geschilderd. In een latere fase heeft Del Sarto dit overschilderd met een hoofd van een jongetje, zodat het een Caritas-voorstelling werd.

De overeenkomst in compositie met deze werken heeft tot de suggestie geleid dat Benson in de leer is geweest bij Andrea del Sarto. Deze kunstenaar vertrekt in 1518 naar het hof van Frans I in Parijs. In hetzelfde jaar vestigt Ambrosius Benson zich in Brugge. Vaak wordt verondersteld dat Benson met Del Sarto samen naar het Noorden is gereisd. Hoewel deze constructie erg verleidelijk is om aan te nemen, moet men hiermee voorzichtig zijn. Ondanks de duidelijke Italiaanse invloeden in Bensons kunst en het gebruik van een Italiaanse compositie, zijn er geen directe stilistische aanwijzingen en geen documenten die de Lombardische kunstenaar in verband brengt met Andrea del Sarto. Bovendien vormt de Heilige Familie een uitzondering in het oeuvre van Benson. Het is één van zijn weinige werken dat teruggaat op een Italiaanse compositie. Hij heeft zich vooral door bestaande Vlaamse composities laten inspireren. 

Hoe Ambrosius Benson dan wel in aanraking is gekomen met de compositie van Andrea del Sarto is niet geheel duidelijk. Uit verschillende studies is gebleken dat Del Sarto en zijn medewerkers regelmatig composities herhaalden. Zij gebruikten daarvoor meestal cartons (tekeningen die dienen om een compositie op hetzelfde formaat te herhalen) die werden overgetrokken. Hierdoor kon een vrijwel letterlijke herhaling van bestaande schilderijen worden gemaakt. Uit de twee eigenhandige versies uit Washington en Sint- Petersburg, blijkt dat Del Sarto – en mogelijk ook zijn leerlingen – de compositie van de Heilige Familie vaak heeft herhaald. Het is goed mogelijk dat Benson één van deze versies of een versie die verloren is gegaan heeft gezien en dat dit als inspiratiebron heeft gediend voor de Brugse Heilige Familie. Gezien de talrijke verschillen in de houdingen en bewegingen van de figuren ten opzichte van het origineel, kan worden aangenomen dat Benson niet beschikte over het carton van de Italiaanse meester. Mogelijk heeft Benson een schets gemaakt van de versie die hij heeft gezien en heeft hij die later uitgewerkt tot dit schilderij. Dat Benson beschikte over een collectie studiemateriaal blijkt uit twee documenten waar in het volgende hoofdstuk op in wordt gegaan.