Constructie van paneel en omlijsting

Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck, zicht op de linkerrand van het paneel.

Het paneel bestaat uit één enkele eikenhouten plank van ongeveer 8 mm dik met een regelmatige verticale nerf. Dit duidt erop dat het kwartiers gezaagd is (straalsgewijs uit een boomstronk gesneden zoals een taartpunt), net zoals de meeste Nederlandse eikenhouten panelen. Gezien de nerven verborgen zitten in de lijst, is dendrochronologie (datering door de jaarringen van hout te meten) niet mogelijk.

Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck.	Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck, achterkant.

De vier secties van de omlijsting, voor- en achteraan met hetzelfde profiel bewerkt, werden rond het paneel bevestigd met eenvoudige verbindingspennen in de zijkant die netjes in de tapgaten boven- en onderaan de lijst werden geschoven (1).

Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck, röntgenfoto.

Vervolgens werden de pennen vastgemaakt met korte houten pluggen. Dit is te zien in de röntgenfoto en aan de bovenhoeken van de omlijsting waar het hout zo verschoven is dat ze erdoor gekomen zijn en barsten in het versierde oppervlak veroorzaakt hebben. De overblijfselen van metalen pinnetjes zijn op de röntgenfoto in elke hoek zichtbaar. Die zullen via de achterkant aangebracht zijn en deel uitgemaakt hebben van een later herstel of versteviging van de omlijsting. Twee extra metalen pinnen en de ronde spijkerkoppen zijn restanten van een wellicht niet origineel ophangsysteem.

Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck, detail van de rechterbovenhoek.	Jan van Eyck, Portret van Margaretha van Eyck, detail van de röntgenfoto van de rechterbovenhoek.

Het paneeloppervlak en de lijst werden aan beide zijden eerst met kalk en lijm bedekt als voorbereiding op het schilderwerk. Van oorsprong zullen de lijst en het paneel eruit hebben gezien alsof ze één geheel waren. Naarmate de jaren verstrijken en het eiken paneel droogt, gaat het lichtjes samentrekken waardoor de grondlaag aan de overgang tussen het paneel en de omlijsting begint te barsten. De spleet aan de linkerrand is nu zo wijd dat het hout van het eiken paneel zichtbaar wordt. Ook in de verbindingsstukken van de omlijsting ontstonden barsten. Van Eyck anticipeerde hier op ingenieuze wijze op door verbindingsstukken in het denkbeeldige marmer te schilderen die corresponderen met de houten constructie van de lijst. In de linkerbovenhoek vallen het geschilderde verbindingsstuk en de barst van het werkelijke stuk perfect samen.


(1) Voor schema’s van de constructie van het portret, zie Hélène Verougstraete-Marcq en Roger Van Schoute, Cadres et supports dans la peinture flamande aux 15e et 16e siècles, Heure-le-Romain, 1989, pp. 177-178.